تجارت بین‌المللی یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های اقتصادی هر کشور است که به ابزارهای مختلف مالی و اعتباری نیاز دارد. یکی از این ابزارهای مهم که نقش کلیدی در تسهیل معاملات بین‌المللی ایفا می‌کند، ضمانت‌نامه ارزی (Foreign Currency Guarantee) یا ضمانت‌نامه بانکی ارزی است. ضمانت‌نامه ارزی از جمله مدارک و اسنادی است که توسط بانک‌ها و مؤسسات مالی صادر می‌شود و باعث ایجاد اطمینان خاطر بین فروشنده و خریدار کالا یا خدمات می‌گردد.

اما دقیقاً ضمانت‌نامه ارزی چیست؟ چه انواعی دارد؟ در چه معاملاتی استفاده می‌شود و فرآیند صدور آن چگونه است؟ در این مقاله از Hi Export به تمامی این سؤالات پاسخ داده می‌شود.

ضمانت‌نامه ارزی چیست؟

ضمانت‌نامه ارزی (Foreign Currency Bank Guarantee) سندی رسمی و تعهد‌آور است که توسط یک بانک صادر شده و به طرف خارجی (فروشنده یا خریدار خارجی) ارائه می‌گردد. این سند نشان‌دهنده‌ی تعهد غیرقابل‌برگشت بانک صادرکننده به پرداخت وجه معینی در صورت عدم انجام تعهدات توسط طرف ایرانی است.

ضمانت‌نامه ارزی در حقیقت به عنوان یک ابزار اطمینان‌بخش، برای کاهش ریسک معاملات ارزی و بین‌المللی به‌کار می‌رود و به طرف مقابل اطمینان می‌دهد که در صورت عدم پایبندی طرف ایرانی به تعهداتش، مبلغ مشخصی به او پرداخت خواهد شد.

کاربرد ضمانت‌نامه ارزی در تجارت بین‌الملل

ضمانت‌نامه‌های ارزی در شرایط مختلفی کاربرد دارند. مهم‌ترین این شرایط عبارت‌اند از:

• شرکت در مناقصات بین‌المللی
• انعقاد قراردادهای خارجی و انجام پروژه‌های بین‌المللی
• واردات کالا و خدمات از خارج از کشور
• صادرات کالا به کشورهای خارجی (جهت اطمینان به خریدار خارجی)
• قراردادهای پیمانکاری و مهندسی بین‌المللی
• انواع ضمانت‌نامه‌های ارزی در بازرگانی خارجی

ضمانت‌نامه‌های ارزی دارای انواع مختلفی هستند که بر اساس هدف و نوع قرارداد تجاری صادر می‌شوند. مهم‌ترین انواع آن‌ها عبارت‌اند از:

۱. ضمانت‌نامه شرکت در مناقصه (Bid Bond)

این ضمانت‌نامه برای اطمینان از جدیت طرف ایرانی در مناقصات بین‌المللی صادر می‌شود. هدف این ضمانت‌نامه تضمین عدم انصراف شرکت‌کننده از مناقصه در صورت برنده شدن است.

۲. ضمانت‌نامه حسن انجام کار (Performance Bond)

ضمانت‌نامه حسن انجام کار جهت اطمینان از کیفیت و انجام به‌موقع تعهدات پیمانکار صادر می‌شود. اگر پیمانکار نتواند وظایف خود را طبق قرارداد انجام دهد، بانک صادرکننده مبلغ ضمانت‌نامه را به ذی‌نفع خارجی پرداخت می‌کند.

۳. ضمانت‌نامه پیش‌پرداخت (Advance Payment Guarantee)

اگر طرف خارجی مبلغی را به عنوان پیش‌پرداخت به طرف ایرانی پرداخت کند، برای تضمین بازگشت این مبلغ در صورت عدم انجام تعهدات، ضمانت‌نامه پیش‌پرداخت صادر می‌شود.

۴. ضمانت‌نامه پرداخت (Payment Guarantee)

برای تضمین پرداخت وجه به طرف خارجی در معاملات تجاری، بانک‌ها ضمانت‌نامه پرداخت صادر می‌کنند که اطمینان کامل از پرداخت وجه به فروشنده خارجی را ایجاد می‌کند.

۵. ضمانت‌نامه گمرکی (Customs Guarantee)

ضمانت‌نامه گمرکی معمولاً برای ترخیص موقت کالا از گمرک صادر می‌شود. این ضمانت‌نامه تضمین می‌کند که کالا در زمان مقرر بازگردانده شده یا حقوق گمرکی آن پرداخت شود.

نحوه صدور ضمانت‌نامه ارزی

فرآیند صدور ضمانت‌نامه ارزی شامل چند مرحله است:

۱. درخواست ضمانت‌نامه توسط مشتری

ابتدا مشتری یا شرکت ایرانی درخواست صدور ضمانت‌نامه ارزی را همراه با مستندات و قرارداد مربوطه به بانک ارائه می‌دهد.

۲. بررسی درخواست توسط بانک

بانک صادرکننده مدارک و قرارداد تجاری را بررسی کرده و اعتبار و توان مالی مشتری را ارزیابی می‌کند.

۳. اخذ وثایق لازم

بانک جهت صدور ضمانت‌نامه، ممکن است از مشتری وثایقی مانند سپرده نقدی، ضمانت‌نامه ملکی یا اوراق بهادار دریافت کند.

۴. صدور ضمانت‌نامه و ارسال آن

پس از تایید درخواست و اخذ وثایق، بانک ضمانت‌نامه ارزی را صادر کرده و آن را از طریق سیستم سوئیفت (SWIFT) به بانک طرف خارجی ارسال می‌کند.

مدارک موردنیاز برای صدور ضمانت‌نامه ارزی

برای صدور ضمانت‌نامه ارزی، مدارک زیر معمولاً توسط بانک‌ها درخواست می‌شود:

• درخواست کتبی صدور ضمانت‌نامه
• قرارداد تجاری با طرف خارجی
• مدارک شناسایی و قانونی شرکت یا فرد درخواست‌کننده
• پروفرما اینویس (پیش‌فاکتور) یا قرارداد پروژه
• گواهی اعتبارسنجی مالی از بانک
• وثایق موردنیاز (سپرده نقدی، اوراق بهادار، وثیقه ملکی و غیره)

هزینه صدور ضمانت‌نامه ارزی

هزینه صدور ضمانت‌نامه ارزی توسط بانک‌ها بر اساس عوامل زیر تعیین می‌شود:

• مبلغ ضمانت‌نامه
• مدت اعتبار ضمانت‌نامه
• نوع وثایق ارائه‌شده
• ریسک اعتباری مشتری
• معمولاً کارمزد صدور ضمانت‌نامه ارزی بین ۰.۵ تا ۲ درصد از مبلغ ضمانت‌نامه است.

تفاوت ضمانت‌نامه ارزی با اعتبار اسنادی (LC)

ضمانت‌نامه ارزی و اعتبار اسنادی (LC) دو ابزار متفاوت هستند که در تجارت خارجی استفاده می‌شوند. در اعتبار اسنادی بانک به طور مستقیم پرداخت وجه معامله را تضمین می‌کند، درحالی‌که ضمانت‌نامه ارزی معمولاً برای تضمین انجام تعهدات قراردادی صادر شده و فقط در صورت عدم انجام تعهدات فعال می‌شود.

طرفین ضمانت‌نامه ارزی چه کسانی هستند؟

در ضمانت‌نامه ارزی معمولاً سه طرف اصلی درگیر هستند که هر یک از آن‌ها نقش خاصی ایفا می‌کنند:

۱. ضامن (بانک صادرکننده – Issuing Bank)

بانک یا مؤسسه مالی صادرکننده ضمانت‌نامه است که مسئولیت پرداخت مبلغ ضمانت‌نامه را در صورت عدم انجام تعهدات از سوی طرف ایرانی (ضمانت‌خواه) به عهده می‌گیرد. بانک ضامن موظف است به محض دریافت درخواست مطالبه وجه از طرف خارجی، صحت و درستی آن را بررسی کرده و در صورت اثبات تخلف، مبلغ مورد ضمانت را به ذی‌نفع خارجی پرداخت نماید.

۲. ضمانت‌خواه (مضمون‌عنه – Applicant)

طرف ایرانی یا متقاضی ضمانت‌نامه است که برای اجرای قراردادهای بین‌المللی خود به این ضمانت‌نامه نیاز دارد. ضمانت‌خواه می‌تواند یک شرکت یا تاجر ایرانی باشد که قصد دارد کالا یا خدمات را به طرف خارجی بفروشد یا از او خریداری کند. ضمانت‌خواه موظف است تمامی مدارک لازم را به بانک ارائه داده و وثایق مورد نیاز را جهت صدور ضمانت‌نامه تأمین نماید.

۳. ذی‌نفع (طرف خارجی – Beneficiary)

طرف خارجی که ضمانت‌نامه ارزی به نفع او صادر می‌شود. ذی‌نفع ممکن است فروشنده یا خریدار خارجی باشد که برای اطمینان از انجام درست تعهدات طرف ایرانی به یک تضمین مطمئن نیاز دارد. در صورتی که طرف ایرانی (ضمانت‌خواه) تعهداتش را مطابق قرارداد انجام ندهد، ذی‌نفع می‌تواند از بانک صادرکننده درخواست پرداخت مبلغ ضمانت‌نامه را نماید.

در متن ضمانت‌نامه ارزی چه مواردی ذکر می‌شود؟

ضمانت‌نامه ارزی یک سند رسمی و قانونی است و باید حاوی اطلاعات و جزئیات کاملی باشد تا از بروز هرگونه سوءتفاهم یا اختلاف جلوگیری شود. مهم‌ترین مواردی که در متن ضمانت‌نامه ارزی ذکر می‌شوند عبارت‌اند از:

۱. نام و مشخصات کامل طرفین ضمانت‌نامه

• نام و مشخصات بانک صادرکننده (ضامن)
• مشخصات کامل ضمانت‌خواه (طرف ایرانی)
• مشخصات کامل ذی‌نفع (طرف خارجی)

۲. موضوع ضمانت‌نامه (نوع تعهد)

به‌طور دقیق نوع تعهدی که بانک آن را تضمین می‌کند (مثل حسن انجام کار، شرکت در مناقصه، پیش‌پرداخت و ...) باید در متن ضمانت‌نامه ذکر شود.

۳. مبلغ ضمانت‌نامه

مبلغ دقیق ضمانت‌نامه به صورت ارزی (مثلاً دلار آمریکا، یورو و...) به صورت عددی و حروفی باید ذکر گردد تا هیچ گونه شبهه‌ای در آن وجود نداشته باشد.

۴. مدت اعتبار ضمانت‌نامه

تاریخ صدور، تاریخ انقضاء و مدت زمان اعتبار ضمانت‌نامه ارزی حتماً باید مشخص باشد تا بعد از تاریخ تعیین‌شده، ضمانت‌نامه خودبه‌خود فاقد اعتبار شود.

۵. شرایط پرداخت مبلغ ضمانت‌نامه

در ضمانت‌نامه باید مشخص باشد که تحت چه شرایطی و در چه زمانی بانک موظف است مبلغ ضمانت‌نامه را به ذی‌نفع پرداخت کند.

۶. قوانین حاکم بر ضمانت‌نامه

قوانین حقوقی که ضمانت‌نامه بر اساس آن صادر می‌شود (مثلاً قوانین تجارت بین‌الملل و مقررات ICC) باید مشخص شود تا در صورت بروز اختلاف، مطابق آن قوانین عمل شود.

۷. شماره ضمانت‌نامه و مرجع پیگیری

شماره مخصوصی که توسط بانک صادرکننده جهت شناسایی و پیگیری ضمانت‌نامه استفاده می‌شود باید در سند قید گردد.

۸. نحوه مطالبه وجه ضمانت‌نامه

در متن ضمانت‌نامه نحوه ارسال درخواست مطالبه از سوی ذی‌نفع (مانند ارسال از طریق سوئیفت یا مراجعه مستقیم) باید به‌روشنی توضیح داده شود.