هر محموله‌ای که مرزهای ایران را ترک می‌کند با سه عدم‌قطعیت کلیدی روبه‌روست: خطر فیزیکی، ریسک مالی خریدار و ریسک سیاسی مقصد. بیمه‌نامه صادراتی (Export Insurance Policy) ابزاری است که این سه نگرانی را مدیریت می‌کند و مسیر دریافت ارز حاصل از صادرات را هموار می‌سازد. در این مقاله، علاوه بر معرفی انواع بیمه صادرات، به نحوه انتخاب پوشش بهینه، اشتباهات رایج و گام‌های عملی خرید بیمه می‌پردازیم.

چرا بیمه‌نامه صادراتی اهمیت دارد؟

• حفظ حاشیه سود: یک خسارت کوچک در دریا می‌تواند سود سالانه را نابود کند.
• تسهیل فاینانس بانکی: بانک‌ها اغلب صرفاً در صورت وجود بیمه معتبر، اسناد LC یا فایننس خریدار را می‌پذیرند.
• رقابت‌پذیری در مناقصه‌ها: ارائه بیمه اعتبار صادراتی به خریدار خارجی مزیتی قیمتی به همراه دارد.
• کاهش ریسک کشور مقصد: مخصوصاً در بازارهای نوظهور آفریقا و آمریکای لاتین که شاخص سیاسی ناپایدار است.

نقشه راه انتخاب بیمه صادراتی

• نوع کالا و ارزش آن را مشخص کنید؛ کالاهای فله فلزی با ریسک فیزیکی بالا متفاوت از کالاهای ICT حساس هستند.
• شیوه حمل (Incoterms) را بررسی کنید؛ در FOB مسئولیت تا بارگیری بر عهده فروشنده است، در CIF باید بیمه دریایی تهیه شود.
• وضعیت خریدار و کشور مقصد را بسنجید؛ آیا خریدار دولتی است یا خصوصی؟ کشور تحریم است یا خیر؟
• پوشش موردنیاز را با کلوزهای بین‌المللی تطبیق دهید؛ کلوز ICC (A) یا ICC (C)؟ بیمه اعتبار کوتاه‌مدت یا بلندمدت؟

انواع متداول بیمه‌نامه‌های صادراتی

۱. بیمه حمل و نقل بین‌المللی (Marine Cargo Insurance)

محبوب‌ترین و استانداردترین پوشش برای محموله‌های دریایی، هوایی، زمینی و ترکیبی است. مهم‌ترین کلوزها:

• کلوز ICC (A): گسترده‌ترین پوشش؛ کلیه خسارات به‌جز موارد استثنا.
• کلوز ICC (B) و ICC (C): پوشش محدودتر؛ مناسب کالاهای کم‌ارزش یا مسیرهای کم‌ریسک.
• Clause War & Strike: افزونه‌ای برای پوشش ریسک جنگ، شورش و اعتصاب در مسیر.

نکته حرفه‌ای: صادرکنندگانی که در قرارداد CIF معامله می‌کنند باید حداقل کلوز “Institute Cargo Clauses (C)” را ارائه دهند؛ اما اغلب خریداران اروپایی کلوز (A) را شرط می‌کنند.

۲. بیمه اعتبار صادراتی (Export Credit Insurance)

• پوشش ریسک عدم پرداخت یا ورشکستگی خریدار خارجی را بر عهده دارد. در ایران، «صندوق ضمانت صادرات ایران (EGFI)» مرجع اصلی صدور این بیمه است. دو مدل رایج:
• کوتاه‌مدت (Short-Term): تسویه حداکثر تا ۱۸۰ روز؛ مناسب کالاهای مصرفی.
• میان‌مدت و بلندمدت: پروژه‌های EPC، ماشین‌آلات و خدمات فنی مهندسی؛ دوره بازپرداخت تا ۵ یا ۱۰ سال.

۳. بیمه ریسک‌های سیاسی (Political Risk Insurance)

در کشورهایی با نوسان شدید سیاسی یا احتمال مصادره، این بیمه خسارات ناشی از تغییر قوانین، جنگ داخلی، یا محدودیت انتقال ارز را جبران می‌کند. صندوق ضمانت صادرات و برخی بیمه‌گران بین‌المللی (مثل Euler Hermes) این پوشش را ارائه می‌دهند.

۴. بیمه مسئولیت صادرکننده (Product Liability for Exporters)

اگر محصول شما در بازار مقصد باعث خسارت شخص ثالث شود، دعاوی جبران خسارت می‌تواند بسیار پرهزینه باشد. این بیمه مخصوص کالاهای مصرفی و تجهیزات صنعتی پیچیده در کشورهای با سیستم قضایی سخت‌گیر توصیه می‌شود.

۵. بیمه بسته‌های ترکیبی (Comprehensive Export Package)

برخی شرکت‌ها بسته‌ای شامل Cargo + Credit + Political Risk عرضه می‌کنند؛ مناسب صادرکنندگانی که می‌خواهند کل زنجیره ریسک را به یک آندرایتر بسپارند و تخفیف تجمیعی بگیرند.

مراحل عملی خرید بیمه صادراتی

• استعلام آنلاین یا کتبی از چند بیمه‌گر با مشخصات کالا، ارزش فوب/CIF و کشور مقصد.
• مقایسه نرخ و کلوزها؛ صرفاً روی نرخ نهایی تمرکز نکنید—جزئیات استثناها را بخوانید.
• تکمیل پرسشنامه ریسک (Risk Questionnaire)؛ صداقت در اطلاعات، شرط اعتبار بیمه است.
• پرداخت حق‌بیمه و دریافت گواهی پوشش؛ نسخه PDF همراه با شماره پیگیری بین‌المللی.
• اعلام حمل (Shipment Declaration)؛ در بیمه‌های باز (Open Cover) باید هر محموله را اعلام کنید.
• رسیدگی خسارت؛ در صورت حادثه، ظرف ۷۲ ساعت به بیمه‌گر اطلاع دهید و حداقل پنج عکس و اسناد حمل را ارسال کنید.

اشتباهات رایج صادرکنندگان ایرانی

• انتخاب کلوز اشتباه: بیمه با کلوز C برای کالاهای حساس الکترونیک؛ منجر به عدم جبران خسارت رطوبت می‌شود.
• بیمه روی ارزش فوب به‌جای CIF: فراموش می‌شود هزینه حمل و سود فروشنده را هم لحاظ کنند؛ در نهایت خسارت کامل پوشش داده نمی‌شود.
• عدم اعلام تغییر مسیر حمل: اگر کشتی به بندر جایگزین هدایت شود و بیمه‌گر مطلع نشود، امکان رد خسارت وجود دارد.
• تاخیر در اعلام خسارت: فراتر از مهلت ۷۲ ساعت؛ بیمه‌گر ممکن است پرونده را ببندد.
• نداشتن بیمه ریسک سیاسی در کشور پرریسک: توقف انتقال ارز یا مصادره محموله بدون پوشش باقی می‌ماند.